Dale Chihuly: Nghệ sĩ vĩ đại hay "ông trùm" thương mại hóa nghệ thuật?

Bước vào sảnh trung tâm của Bảo tàng V&A South Kensington, London, Vương Quốc Anh, bạn sẽ ngay lập tức bị choáng ngợp bởi một tác phẩm đèn chùm khổng lồ màu ngọc bích thả treo từ vòm trần xuống. Chiếc đèn chùm cao đến 9m và nặng hơn 3 tấn. Đây là tác phẩm sắp đặt do nghệ sỹ thủy tinh người Mỹ Dale Chihuly tạo ra. Tên tác phẩm là Chihuly Chandelier - đèn chùm Chihuly. 

Chihuly là 1 trong những nghệ sỹ thủy tinh hàng đầu thế giới đã đưa ngành thủy tinh truyền thống trở thành những tác phẩm điêu khắc và sắp đặt kiến trúc quy mô lớn (Monumental scale). Các tác phẩm của ông là sự kết hợp giữa nghệ thuật thổi thủy tinh truyền thống của Venice và tư duy nghệ thuật sắp đặt đỉnh cao.

Chihuly không xuất thân từ ngành làm thủy tinh chuyên nghiệp, ông học Thiết kế nội thất và Dệt may tại Đại học Washington. Năm 1963, trong một lớp học dệt thảm, ông thử nghiệm đan các mảnh thủy tinh vỡ vào các sợi vải để xem chúng bắt sáng ra sao. Sự mê hoặc của ánh sáng xuyên qua thủy tinh đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời ông. Năm 1965, Trong một đêm ở xưởng dưới tầng hầm, Chihuly gom những mảnh thủy tinh màu, tự dùng một ống kim loại, nung chảy chúng trên lò gốm nhỏ và thổi ra chiếc bong bóng thủy tinh đầu tiên trong đời, ông bị ám ảnh ngay lập tức. Năm 1968, nhờ học bổng Fulbright, Chihuly trở thành nghệ sĩ người Mỹ đầu tiên được nhận vào làm việc tại nhà máy thủy tinh danh tiếng Venini trên đảo Murano (Venice, Ý) – nơi được coi là "thánh địa" giữ bí mật công nghệ thủy tinh suốt nhiều thế kỷ.

Năm 1976, Chihuly bị tai nạn ô tô nghiêm trọng tại Anh, khiến ông mất mắt trái (đó là lý do ông luôn đeo một chiếc băng bịt mắt như cướp biển) và tổn thương thị giác chiều sâu. Sau đó, một tai nạn lướt sóng năm 1979 khiến ông trật khớp vai và không thể tự tay cầm ống thổi thủy tinh được nữa. Nhưng chính những điều không may mắn này lại mang lại những thay đổi mang tính bước ngoặt trong sự nghiệp của Chihuly. Thay vì trực tiếp cầm ống thổi thủy tinh, ông trở thành người chỉ đạo thực hiện việc thổi thủy tinh và nghiên cứu các phương pháp thay đổi ngành thủy tinh từ sản phẩm của cá nhân đơn lẻ thành tác phẩm quy mô lớn với sự kết hợp của nhiều nghệ nhân. Ông thiết kế các tác phẩm với cái nhìn của 1 tổng đạo diễn, trở thành "kiến trúc sư" cho chính tác phẩm của mình. 

Dưới góc độ phê bình nghệ thuật (Art Criticism), các tác phẩm của Dale Chihuly là một đề tài tranh luận thú vị và phân cực sâu sắc giữa giới phê bình hàn lâm và công chúng đại chúng. Ông vừa được ca tụng như một người cách mạng hóa chất liệu, vừa phải đối mặt với những định kiến khắt khe về ranh giới giữa "Mỹ thuật" (Fine Art) và "Thủ công nghệ thuật" (Decorative Craft).

Các tác phẩm của Chiluhy xét về mặt hình thức thì cực kỳ bắt mắt, đầy sức sống, khai thác thế mạnh của chất liệu thủy tinh với tay nghề cao, tư duy không gian và hình học tốt cũng như khả năng tương tác với không gian cực kỳ nhuần nhuyễn. Nhưng cũng chính vì vậy, ông cũng nhận được nhiều chỉ trích từ giới phê bình học thuật cho rằng các tác phẩm mới đạt được tính hình thức chứ chưa có chiều sâu tự sự, chỉ dừng lại ở việc thỏa mãn thị giác. Giới phê bình nghệ thuật đương đại (vốn chuộng nghệ thuật ý niệm - Conceptual Art) thường định kiến rằng cái gì quá đẹp, quá rực rỡ và dễ cảm nhận thì thiếu chiều sâu tư tưởng. Họ gọi tác phẩm của ông là "Visual Candy" (Kẹo ngọt cho đôi mắt) — ngon, bắt mắt nhưng không có giá trị dinh dưỡng về mặt tư tưởng.

Trái lại, những người ủng hộ ông, phe dân chủ hóa nghệ thuật (Democratization of Art) thì lập luận rằng: Trong khi nghệ thuật đương đại ngày càng trở nên khó hiểu, đánh đố công chúng, thì nghệ thuật của Chihuly kéo hàng triệu người đến bảo tàng. Sự thành công về mặt thương mại của ông chứng minh rằng nghệ thuật có thể vừa có giá trị thẩm mỹ cao, vừa có sức sống trong nền kinh tế thị trường mà không cần phải cố gắng để tỏ ra uyên bác.

Sau cùng, mọi ranh giới phân định giữa Mỹ thuật và Thủ công nghệ thuật có lẽ sẽ mờ nhạt đi khi người ta đứng trước những tác phẩm của Dale Chihuly. Dẫu giới hàn lâm còn hoài nghi về chiều sâu tự sự, thì hàng triệu người bước vào sảnh bảo tàng V&A hay các khu vườn bách thảo trên thế giới vẫn không thể dối lừa cảm xúc của chính mình: họ bị choáng ngợp, bị mê hoặc bởi vũ điệu của ánh sáng và sắc màu. Đến nay dù đã 84 tuổi, ông vẫn trực tiếp chỉ đạo xưởng thủy tinh nghệ thuật của mình (Chihuly Studio) tại Seattle, Mỹ để sáng tạo ra các tác phẩm mới. Các triển lãm lớn của ông vẫn liên tục được tổ chức và thu hút đông đảo công chúng trên khắp thế giới. Đôi khi, việc chạm đến cảm xúc thuần túy và mang lại niềm vui thị giác cho đại chúng cũng là một thứ quyền năng./.